CloudAcademia
PL

Cyberbezpieczeństwo · Moduł 02 · Rozpoznawanie phishingu i oszustw

Laboratorium: wykryj oszustwo

Laboratorium30 minWprowadzenieMarkdown

Wyświetlany jest surowy Markdown: nie udało się wczytać renderera.

## Cel
Przećwicz nawyki z lekcji na zmyślonych wiadomościach. Decydujesz, które wiadomości są prawdziwe, a które to oszustwa, czytasz sześć adresów internetowych, by znaleźć ich prawdziwe domeny, i wybierasz, co zrobić w pięciu sytuacjach „już kliknąłem”.

## Cele
- Oznaczyć wiadomość jako prawdziwą lub oszustwo i wskazać znaki ostrzegawcze, które o tym świadczą.
- Znaleźć prawdziwą domenę w linku bez jego otwierania.
- Wybrać właściwe pierwsze kroki po kliknięciu linku lub podaniu danych.

## Wymagania wstępne
- [Lekcja](lesson.pl.md) z tego modułu, zwłaszcza lista znaków ostrzegawczych i „Jak sprawdzić link”.
- Kartka i długopis lub plik tekstowy, by zapisać odpowiedzi przed otwarciem ukrytych.
- Bez oprogramowania, bez kont i bez terminala.

> [!WARNING]
> Wszystko tutaj jest **zmyślone**. Marki (Northbank, ParcelPoint, StreamBox, Brightleaf) nie istnieją, a wszystkie adresy używają zarezerwowanych nazw `example.com`, `example.net` i `example.org`, które nie mogą należeć do nikogo. Nie wpisuj żadnego z tych adresów w przeglądarce. W prawdziwym życiu nigdy nie otwieraj linku, który uważasz za oszustwo, tylko po to, by na niego zerknąć.

## Architektura
<figure class="diagram" style="--dg-w: 1000px"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="dg" viewBox="0 0 1000 372" width="1000" height="372" role="img" aria-labelledby="phishing-lab-architecture-pl-title phishing-lab-architecture-pl-desc" font-family="Inter, system-ui, -apple-system, Segoe UI, Roboto, sans-serif" xml:lang="pl">
<title id="phishing-lab-architecture-pl-title">Przegląd laboratorium: trzy ćwiczenia ze zmyślonymi wiadomościami</title>
<desc id="phishing-lab-architecture-pl-desc">Po lewej trzy ćwiczenia na zmyślonych wiadomościach: ćwiczenie 1, wykryj oszustwo, z 6 wiadomościami do oznaczenia jako prawdziwe lub oszustwo; ćwiczenie 2, przeczytaj link, z 6 adresami, w których znajdujesz prawdziwą domenę; ćwiczenie 3, kliknąłeś, z 5 sytuacjami, w których decydujesz, co robić teraz. Po prawej to, z czego korzystasz: ta strona, na której czytasz, decydujesz i potem otwierasz odpowiedzi, oraz lista znaków ostrzegawczych z lekcji.</desc>
<rect class="dg-bg" x="0.5" y="0.5" width="999" height="371" rx="16" fill="#ffffff" stroke="#e3e3dd"/>
<g class="dg-l1"><rect class="dg-tint" x="20" y="20" width="560" height="332" rx="16" fill="#f0f6f9" stroke="#9ac3d9" stroke-width="1.2" stroke-dasharray="6 5"/>
<g class="dg-icon" transform="translate(36 33) scale(0.7500)" fill="none" stroke="#0369a1" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><path d="M15 2H6a2 2 0 0 0-2 2v16a2 2 0 0 0 2 2h12a2 2 0 0 0 2-2V7Z"/><path d="M14 2v4a2 2 0 0 0 2 2h4"/><path d="M10 9H8"/><path d="M16 13H8"/><path d="M16 17H8"/></g>
<text x="62" y="47" font-size="13" class="dg-ink" fill="#0369a1" font-weight="700">Ćwiczenia (wszystkie wiadomości są zmyślone)</text></g>
<g class="dg-l2"><rect class="dg-tint" x="640" y="20" width="340" height="332" rx="16" fill="#f1f7f3" stroke="#a1ccb1" stroke-width="1.2" stroke-dasharray="6 5"/>
<g class="dg-icon" transform="translate(656 33) scale(0.7500)" fill="none" stroke="#15803d" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><path d="M20 16V7a2 2 0 0 0-2-2H6a2 2 0 0 0-2 2v9m16 0H4m16 0 1.28 2.55a1 1 0 0 1-.9 1.45H3.62a1 1 0 0 1-.9-1.45L4 16"/></g>
<text x="682" y="47" font-size="13" class="dg-ink" fill="#15803d" font-weight="700">Z czego korzystasz</text></g>
<rect class="dg-card" x="40" y="60" width="520" height="80" rx="12" fill="#ffffff" stroke="#cfcfc8"/>
<g class="dg-l1"><g class="dg-icon" transform="translate(56 76) scale(1.2500)" fill="none" stroke="#0369a1" stroke-width="1.8" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><path d="M15 2H6a2 2 0 0 0-2 2v16a2 2 0 0 0 2 2h12a2 2 0 0 0 2-2V7Z"/><path d="M14 2v4a2 2 0 0 0 2 2h4"/><path d="M10 9H8"/><path d="M16 13H8"/><path d="M16 17H8"/></g></g>
<g class="dg-l1"><text x="98" y="97" font-size="14" class="dg-ink" fill="#0369a1" font-weight="700">Ćwiczenie 1: wykryj oszustwo</text></g>
<text x="58" y="128" font-size="13" class="dg-muted" fill="#5c5c68" font-weight="500">6 wiadomości: prawdziwe czy oszustwo?</text>
<rect class="dg-card" x="40" y="152" width="520" height="80" rx="12" fill="#ffffff" stroke="#cfcfc8"/>
<g class="dg-l1"><g class="dg-icon" transform="translate(56 168) scale(1.2500)" fill="none" stroke="#0369a1" stroke-width="1.8" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><circle cx="12" cy="12" r="10"/><path d="M12 2a14.5 14.5 0 0 0 0 20 14.5 14.5 0 0 0 0-20"/><path d="M2 12h20"/></g></g>
<g class="dg-l1"><text x="98" y="189" font-size="14" class="dg-ink" fill="#0369a1" font-weight="700">Ćwiczenie 2: przeczytaj link</text></g>
<text x="58" y="220" font-size="13" class="dg-muted" fill="#5c5c68" font-weight="500">6 adresów: znajdź prawdziwą domenę</text>
<rect class="dg-card" x="40" y="244" width="520" height="80" rx="12" fill="#ffffff" stroke="#cfcfc8"/>
<g class="dg-l4"><g class="dg-icon" transform="translate(56 260) scale(1.2500)" fill="none" stroke="#c2410c" stroke-width="1.8" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><path d="m21.73 18-8-14a2 2 0 0 0-3.48 0l-8 14A2 2 0 0 0 4 21h16a2 2 0 0 0 1.73-3"/><path d="M12 9v4"/><path d="M12 17h.01"/></g></g>
<g class="dg-l4"><text x="98" y="281" font-size="14" class="dg-ink" fill="#c2410c" font-weight="700">Ćwiczenie 3: kliknąłeś</text></g>
<text x="58" y="312" font-size="13" class="dg-muted" fill="#5c5c68" font-weight="500">5 sytuacji: co robisz teraz?</text>
<rect class="dg-card" x="660" y="60" width="300" height="100" rx="12" fill="#ffffff" stroke="#cfcfc8"/>
<g class="dg-l2"><g class="dg-icon" transform="translate(676 76) scale(1.2500)" fill="none" stroke="#15803d" stroke-width="1.8" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><path d="M8 6h13"/><path d="M8 12h13"/><path d="M8 18h13"/><path d="M3 6h.01"/><path d="M3 12h.01"/><path d="M3 18h.01"/></g></g>
<g class="dg-l2"><text x="718" y="97" font-size="14" class="dg-ink" fill="#15803d" font-weight="700">Ta strona</text></g>
<text x="678" y="128" font-size="13" class="dg-muted" fill="#5c5c68" font-weight="500">Czytaj, decyduj, potem otwórz odpowiedzi</text>
<rect class="dg-card" x="660" y="180" width="300" height="100" rx="12" fill="#ffffff" stroke="#cfcfc8"/>
<g class="dg-l2"><g class="dg-icon" transform="translate(676 196) scale(1.2500)" fill="none" stroke="#15803d" stroke-width="1.8" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"><path d="M20 13c0 5-3.5 7.5-7.66 8.95a1 1 0 0 1-.67-.01C7.5 20.5 4 18 4 13V6a1 1 0 0 1 1-1c2 0 4.5-1.2 6.24-2.72a1.17 1.17 0 0 1 1.52 0C14.51 3.81 17 5 19 5a1 1 0 0 1 1 1z"/></g></g>
<g class="dg-l2"><text x="718" y="217" font-size="14" class="dg-ink" fill="#15803d" font-weight="700">Lista znaków ostrzegawczych</text></g>
<text x="678" y="248" font-size="13" class="dg-muted" fill="#5c5c68" font-weight="500">Z lekcji</text>
</svg></figure>

*Rysunek 1. Trzy krótkie ćwiczenia. Najpierw zdecyduj, potem otwórz odpowiedzi.*

## Kroki

### Krok 1 — Wykryj oszustwo (15 min)
Dla każdej poniższej wiadomości zapisz: **prawdziwa** lub **oszustwo** oraz zauważone znaki ostrzegawcze. Co najmniej jedna wiadomość jest prawdziwa. Pamiętaj, że odpowiedź musi opierać się na dowodach zawartych w wiadomości, a nie na przeczuciu.

**Wiadomość A** (e-mail)

```text
From:    Northbank Security <alerts@northbank-secure.example.net>
To:      you@example.org
Subject: PILNE: twoje konto zostało zablokowane

Drogi kliencie,

Wykryliśmy podejrzaną aktywność. Twoje konto zostanie ZAMKNIĘTE za 2
godziny, jeśli nie potwierdzisz swojej tożsamości.

Potwierdź teraz: https://northbank.example.com.verify-id.example.net/login

Będziesz potrzebować nazwy użytkownika, hasła i kodu, który wyślemy na
twój telefon.

Zespół Bezpieczeństwa Northbank
```

**Wiadomość B** (e-mail)

```text
From:    Northbank <no-reply@northbank.example.com>
To:      you@example.org
Subject: Twój wyciąg za marzec jest gotowy

Cześć Alex,

Twój wyciąg za marzec jest dostępny w aplikacji Northbank, w zakładce
„Dokumenty”. Nigdy nie dołączamy wyciągów do e-maili.

W razie pytań zadzwoń pod numer na odwrocie karty.

Przypomnienie: Northbank nigdy nie poprosi cię o hasło, PIN ani kody
przez e-mail, SMS czy telefon.
```

Jesteś klientem Northbanku i co miesiąc dostajesz wyciąg.

**Wiadomość C** (SMS)

```text
From: +00 000 000 111

ParcelPoint: twoja paczka jest zatrzymana w naszym magazynie. Zapłać 1,49
opłaty, aby ją zwolnić w ciągu 12 h: https://parcelpoint-redelivery.example.org/fee
```

W tym tygodniu niczego nie zamawiałeś.

**Wiadomość D** (e-mail)

```text
From:    Dana Reyes <dana.reyes@brightleaf-corp.example.net>
To:      you@brightleaf.example.com
Subject: Szybka przysługa, jesteś przy biurku?

Cześć,

Jestem na spotkaniu i nie mogę rozmawiać. Potrzebuję 5 kart podarunkowych
po 100 dla klienta, na dziś. Kup je i prześlij mi kody w odpowiedzi.
Oddam ci dziś wieczorem. Proszę, niech zostanie to między nami.

Dana
CEO, Brightleaf
```

Pracujesz w Brightleaf. Jej adresy e-mail kończą się na `@brightleaf.example.com`.

**Wiadomość E** (e-mail)

```text
From:    StreamBox <no-reply@streambox.example.com>
To:      you@example.org
Subject: Zresetuj hasło do StreamBox

Cześć,

Poprosiłeś o zresetowanie hasła do StreamBox. Użyj tego linku w ciągu
najbliższych 30 minut:

https://streambox.example.com/reset?token=Zk3x91

Jeśli to nie ty, zignoruj tego e-maila; twoje hasło pozostanie bez zmian.
```

Dwie minuty temu kliknąłeś „Nie pamiętasz hasła?” na stronie StreamBox.

**Wiadomość F** (rozmowa telefoniczna, to, co mówi dzwoniący)

```text
„Dzień dobry, tu zespół ds. oszustw banku Northbank. Ktoś właśnie
próbuje wypłacić pieniądze z pańskiego konta. Aby temu zapobiec, wyślę
panu kod SMS-em. Proszę mi go podyktować. Następnie proszę przenieść
oszczędności na to bezpieczne konto i nikomu o tym nie mówić, nawet
pracownikom pańskiego oddziału, ponieważ ktoś z nich może być w to
zamieszany.”
```

Twój telefon pokazuje numer zastrzeżony.

<details>
<summary>Pokaż odpowiedzi</summary>

| Wiadomość | Werdykt | Znaki ostrzegawcze (lub dlaczego jest w porządku) |
|---|---|---|
| A | Oszustwo | Pilny termin i groźba (2 godziny, ZAMKNIĘTE). Ogólnikowe „Drogi kliencie”. Domena nadawcy to `northbank-secure.example.net`, a nie `northbank.example.com` Northbanku. W linku prawdziwa domena to `example.net`, a nie `example.com`. Prosi o hasło i kod z telefonu. |
| B | Prawdziwa | Nadawca jest we własnej domenie Northbanku. Używa twojego imienia, nie ma terminu ani linku do kliknięcia i każe korzystać z aplikacji. Powtarza, że Northbank nigdy nie prosi o hasła ani kody. O nic nie prosi. (Nadawcę można podrobić, więc bezpiecznym nawykiem jest samodzielne otwarcie aplikacji, jak radzi wiadomość.) |
| C | Oszustwo | Nieoczekiwana: niczego nie zamawiałeś. Niewielka opłata z terminem (12 h). Nieznany numer. Prawdziwa domena linku to `example.org`, która nie należy do firmy kurierskiej. Strona płatności = chcą danych twojej karty. |
| D | Oszustwo | Spear phishing („oszustwo na prezesa”). Nieoczekiwana, pilna i tajna („niech zostanie to między nami”). Nietypowa płatność: karty podarunkowe. Domena nadawcy `brightleaf-corp.example.net` to nie `brightleaf.example.com`. Potwierdź, dzwoniąc do Dany pod numer, który już masz. |
| E | Prawdziwa | Prosiłeś o nią dwie minuty temu, więc jest oczekiwana. Prawdziwa domena linku to `streambox.example.com`, taka sama jak domena nadawcy. Nie grozi i mówi, by zignorować, jeśli to nie ty prosiłeś. Mimo to, w razie wątpliwości, wejdź na stronę samodzielnie i zresetuj hasło stamtąd. |
| F | Oszustwo | Vishing. Bank nigdy nie prosi o podyktowanie kodu ani o przeniesienie pieniędzy na „bezpieczne konto”. Presja („właśnie”), tajemnica („nikomu o tym nie mówić”) i numer zastrzeżony. Rozłącz się i zadzwoń pod numer z karty. |

Jak poszło? Kluczowa myśl: **oczekiwana + o nic wrażliwego nie prosi + nadawca i link się zgadzają** sprawiło, że B i E były prawdziwe. Wiadomość może być prawdziwa i mimo to zasługiwać na szybkie sprawdzenie.

</details>

### Krok 2 — Przeczytaj link (8 min)
Prawdziwa domena Northbanku to `example.com`. Dla każdego adresu zapisz **prawdziwą domenę** (część tuż przed pierwszym pojedynczym `/`, czytana od prawej) i czy adres należy do Northbanku. Zrób to, niczego nie otwierając.

1. `https://northbank.example.com/login`
2. `https://northbank.example.com.account-review.example.net/`
3. `https://example.org/news?from=northbank.example.com`
4. `https://secure-northbank.example.net/pay`
5. `https://login.northbank.example.com/`
6. `https://northbank.example.com@example.net/login`

<details>
<summary>Pokaż odpowiedzi</summary>

| # | Prawdziwa domena | Northbank? | Dlaczego |
|---|---|---|---|
| 1 | `example.com` | Tak | Przed domeną nie ma nic poza samą nazwą. |
| 2 | `example.net` | Nie | `northbank.example.com` to tylko przedrostek przed `example.net`. |
| 3 | `example.org` | Nie | Prawdziwa domena kończy się na pierwszym pojedynczym `/`. To, co po nim, nawet słowo Northbank, to tylko tekst dla strony. |
| 4 | `example.net` | Nie | Dodanie `secure-` i `northbank` w nazwie nie czyni jej ich własnością; domena to `example.net`. |
| 5 | `example.com` | Tak | `login` to **poddomena**: sekcja, którą Northbank dodaje przed własną domeną. Czytając od prawej, otrzymujemy `example.com`. |
| 6 | `example.net` | Nie | Znak `@` to sztuczka: wszystko przed nim jest traktowane jak nazwa użytkownika, a odwiedzana strona to to, co po nim, czyli `example.net`. Każdy adres ze znakiem `@` przed pierwszym `/` traktuj jako podejrzany. |

Tylko 1 i 5 prowadzą do Northbanku. Mimo to w ważnych sprawach wpisuj adres samodzielnie lub otwieraj aplikację.

</details>

### Krok 3 — Kliknąłeś: co teraz? (7 min)
Dla każdej sytuacji zapisz pierwsze dwie lub trzy rzeczy, które robisz, w kolejności. Skorzystaj z części „Jeśli już kliknąłeś lub podałeś dane” z lekcji.

1. Dotknąłeś linku z Wiadomości A i zobaczyłeś stronę logowania. Zamknąłeś ją, niczego nie wpisując.
2. Wpisałeś hasło do poczty na fałszywej stronie. To samo hasło masz w sklepie internetowym.
3. Dzwoniący jak w Wiadomości F kazał ci podyktować kod, a ty przeniosłeś pieniądze, zanim się zorientowałeś.
4. Kupiłeś i wysłałeś kody kart podarunkowych z Wiadomości D.
5. Dzwoniący z „wsparcia technicznego” poprosił, byś zainstalował program „do usunięcia wirusa”, i to zrobiłeś.

<details>
<summary>Pokaż odpowiedzi</summary>

1. **Nic nie zostało udostępnione, więc ryzyko jest niskie.** Upewnij się, że strona jest zamknięta, usuń e-maila, zgłoś go jako phishing i uruchom skan bezpieczeństwa, jeśli urządzenie o coś prosi lub zachowuje się dziwnie.
2. **Zmień hasło do poczty od razu**, na prawdziwej stronie, i zmień też hasło do sklepu oraz do każdego innego konta, które go używało. Włącz 2FA w obu. Sprawdź ostatnią aktywność i ustawienia konta pocztowego pod kątem rzeczy, których nie robiłeś, np. reguł przekierowania. Zgłoś stronę.
3. **Zadzwoń natychmiast do banku** pod numer z karty lub z jego oficjalnej strony. Powiedz, że to oszustwo, poproś o zablokowanie karty i próbę zatrzymania lub wycofania przelewu, a potem zgłoś sprawę na policję. Im szybciej zadzwonisz, tym większa szansa na zatrzymanie pieniędzy.
4. **Powiadom od razu przełożonego i dział IT.** Skontaktuj się ze sprzedawcą kart podarunkowych, podając numery kart; niektórzy potrafią zablokować niewykorzystane karty. Nie wysyłaj więcej. Zgłoś e-mail i ostrzeż współpracowników: ta sama wiadomość mogła trafić do innych.
5. **Odłącz urządzenie od internetu** (wyłącz Wi-Fi). Odinstaluj program i uruchom skan bezpieczeństwa albo poproś o pomoc technika. Z innego, czystego urządzenia zmień hasła do poczty i banku, a jeśli korzystałeś z banku, gdy program był zainstalowany, zadzwoń do banku. Powiadom dział IT, jeśli to urządzenie służbowe.

</details>

## Weryfikacja
Skończyłeś, gdy możesz odpowiedzieć **tak** na wszystko poniższe:

- Potrafisz powiedzieć dla każdej wiadomości od A do F, jakich znaków ostrzegawczych (lub znaków prawdziwości) użyłeś.
- Znalazłeś `example.net` w linku 2 i 6 i własnymi słowami wyjaśniłeś sztuczkę ze znakiem `@`.
- Potrafisz podać pierwszą czynność w każdej sytuacji „kliknąłeś” bez zaglądania do lekcji.

## Rozwiązywanie problemów
| Objaw | Prawdopodobna przyczyna | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| Oznaczyłeś B lub E jako oszustwo | Uznałeś za niebezpieczną każdą wiadomość z linkiem lub nazwą banku | Szukaj dowodów przeciw oszustwu: oczekiwana, nadawca i link się zgadzają, brak presji, nic wrażliwego nie jest żądane. |
| Nie możesz zdecydować w sprawie linku | Zacząłeś czytać od lewej | Zacznij po `https://`, zatrzymaj się na pierwszym pojedynczym `/` i czytaj od prawej. |
| Twoje odpowiedzi lekko różnią się od klucza | Istnieje kilka poprawnych kolejności | Liczy się zasada: najpierw ogranicz szkody (hasła, bank), potem zgłoś. |

## Wyzwanie (opcjonalne)
Zajrzyj do własnego folderu ze spamem (niczego nie klikając) albo do ostatniego oszukańczego SMS-a, którego dostałeś. Wybierz jedną wiadomość i napisz trzywierszową analizę: jakie uczucie wywołuje, dwa znaki ostrzegawcze i co byś zrobił. Nigdy nie otwieraj jej linków ani nie odpowiadaj.

## Sprzątanie
Nie ma nic do sprzątania: nie utworzyłeś żadnych plików, kont ani zasobów.

## Co już umiesz
- Prawdziwe wiadomości są oczekiwane, zgadzają się z nadawcą i linkiem i cię nie poganiają; oszustwa zwykle zawodzą w co najmniej dwóch z tych punktów.
- Prawdziwa domena leży tuż przed pierwszym pojedynczym `/`, czytana od prawej; `@` i długie przedrostki to sztuczki.
- Po błędzie liczy się szybkość: najpierw ogranicz szkody (hasła, bank, urządzenie), potem zgłoś.