---
title: "Podstawy kryptografii: haszowanie, szyfrowanie i certyfikaty"
domain: cybersecurity
level: beginner
duration: "50 min"
objectives:
  - "Wyjaśnić, co gwarantuje kryptograficzna funkcja skrótu, i użyć jej do sprawdzenia integralności pliku."
  - "Wyjaśnić, dlaczego hasła trzeba przechowywać z solą (salt) i wolną funkcją skrótu, a nie za pomocą zwykłego skrótu ani szyfrowania."
  - "Porównać szyfrowanie symetryczne (AES) i asymetryczne (RSA, krzywe eliptyczne) oraz wyjaśnić, jak łączą je protokoły takie jak TLS."
  - "Wyjaśnić, jak podpis cyfrowy zapewnia integralność i autentyczność, oraz utworzyć i zweryfikować taki podpis."
  - "Odczytać certyfikat X.509 i wyjaśnić, jak łańcuch certyfikatów pozwala przeglądarce zaufać stronie internetowej."
lang: pl
source_hash: dff00b7550cb
---

# Podstawy kryptografii: haszowanie, szyfrowanie i certyfikaty

## Dlaczego to ważne
Baza danych klientów pewnej firmy wycieka. Dobra wiadomość: hasła były „zaszyfrowane”. Zła wiadomość: zaszyfrowano je jednym kluczem, przechowywanym na tym samym serwerze, więc w ciągu doby atakujący mają wszystkie hasła otwartym tekstem. Obok inny zespół pobiera instalator z serwera lustrzanego, sprawdza, że suma kontrolna na stronie tego serwera się zgadza, i instaluje złośliwe oprogramowanie: atakujący zmienił zarówno plik, jak i sumę kontrolną. W obu przypadkach zespół użył kryptografii. W obu użył **niewłaściwego narzędzia**.

Kryptografia to mała skrzynka z narzędziami: skróty, szyfrowanie symetryczne, szyfrowanie asymetryczne, podpisy i certyfikaty. Każde narzędzie daje jedną konkretną gwarancję i żadne nie daje wszystkich. Nie potrzebujesz matematyki, żeby dobrze z nich korzystać. Musisz za to wiedzieć, co każde z nich obiecuje, czego nie obiecuje i które wybrać. Ta lekcja daje Ci taką mapę, a laboratorium pozwala wypróbować każde narzędzie za pomocą `openssl`.

## Cele nauki
Po tej lekcji będziesz potrafić:
- Wyjaśnić, co gwarantuje kryptograficzna funkcja skrótu, i użyć jej do sprawdzenia integralności pliku.
- Wyjaśnić, dlaczego hasła trzeba przechowywać z solą (salt) i wolną funkcją skrótu, a nie za pomocą zwykłego skrótu ani szyfrowania.
- Porównać szyfrowanie symetryczne (AES) i asymetryczne (RSA, krzywe eliptyczne) oraz wyjaśnić, jak łączą je protokoły takie jak TLS.
- Wyjaśnić, jak podpis cyfrowy zapewnia integralność i autentyczność, oraz utworzyć i zweryfikować taki podpis.
- Odczytać certyfikat X.509 i wyjaśnić, jak łańcuch certyfikatów pozwala przeglądarce zaufać stronie internetowej.

## Kluczowe pojęcia

### Co daje kryptografia
**Kryptografia** to nauka o ochronie informacji za pomocą matematyki. Zamienia „ufaj sieci” na „ufaj kluczowi”. Oferuje cztery gwarancje. Każde narzędzie z tej lekcji zapewnia jedną lub dwie z nich.

| Gwarancja | Na jakie pytanie odpowiada | Typowe narzędzie |
|---|---|---|
| **Poufność** | Czy ktoś inny może to przeczytać? | Szyfrowanie (AES) |
| **Integralność** | Czy dane zmieniono po drodze? | Skrót, MAC, podpis |
| **Autentyczność** | Kto naprawdę to wysłał? | MAC, podpis, certyfikat |
| **Niezaprzeczalność** | Czy nadawca może później się tego wyprzeć? | Podpis cyfrowy |

Pierwsze trzy znasz już z modułu [Podstawy bezpieczeństwa](../04-security-fundamentals/README.pl.md) (poufność, integralność i autentyczność); niezaprzeczalność jest dodatkiem: to dowód, że coś mogła wytworzyć tylko jedna strona.

Dwie idee obowiązują w całej reszcie lekcji:
- **Algorytm jest publiczny; tajny jest tylko klucz.** Poważne algorytmy, takie jak AES i SHA-256, są opublikowane i latami atakowane przez badaczy. Tajny algorytm to sygnał ostrzegawczy, a nie zaleta. To **zasada Kerckhoffsa**.
- **Kodowanie nie jest szyfrowaniem.** Base64 lub zapis szesnastkowy tylko zmieniają sposób zapisu bajtów. Każdy może to odwrócić bez klucza. `cGFzc3dvcmQ=` to słowo `password`.

> [!CHECK]
> Programista zapisuje tekst `cGFzc3dvcmQ=` (Base64) zamiast hasła `password` i nazywa to „szyfrowaniem”. Co jest nie tak?
>
> - [ ] Base64 jest zbyt słabe; powinien użyć dłuższego ciągu Base64
> - [x] Base64 to kodowanie, które każdy może odwrócić bez klucza, więc nie daje poufności
> - [ ] Base64 daje integralność, ale nie autentyczność
> - [ ] Nic: Base64 jest rodzajem szyfrowania symetrycznego
>
> Szyfrowanie wymaga tajnego klucza. Kodowanie to publiczna, odwracalna zmiana formatu.

### Skróty
Wyobraź sobie **kryptograficzną funkcję skrótu** jako maszynę do odcisków palców. Podajesz jej dowolną ilość danych (jedną literę lub plik o rozmiarze 4 GB), a ona zwraca krótki odcisk o stałym rozmiarze, zwany **skrótem** (ang. digest). SHA-256, zdefiniowany w FIPS 180-4, zawsze zwraca 256 bitów, zapisanych jako 64 znaki szesnastkowe.

![SHA-256 tekstu „Transfer 100 EUR to account ES00 1234” oraz tego samego tekstu z 100 zmienionym na 900. Dane A dają skrót 190fd1598c81d23bd943f4ba864859db3039ab305e60a50bee9bec461d4b092f. Dane B, z jednym zmienionym znakiem, dają skrót 10bfa161dcd38705488563c4f86395ad2456430fe5b97d08fbbfc8c8322f96c5. Notatka mówi, że oba skróty mają taką samą długość, 256 bitów, czyli 64 znaki szesnastkowe, oraz że różni się 127 z 256 bitów, więc skróty wyglądają na niepowiązane.](../../../assets/diagrams/crypto-hash-avalanche.pl.svg)

*Rysunek 1. Jeden zmieniony znak daje zupełnie inny skrót, a skrót zawsze ma tę samą długość.*

Dobra funkcja skrótu ma pięć właściwości:

| Właściwość | Znaczenie |
|---|---|
| **Deterministyczność** | Te same dane wejściowe zawsze dają ten sam skrót. |
| **Stała długość** | Dowolne dane, o dowolnym rozmiarze, dają skrót tej samej długości. |
| **Jednokierunkowość** (odporność na odwrócenie, ang. preimage resistance) | Mając skrót, nie można dojść do danych, które go dają. |
| **Efekt lawinowy** | Drobna zmiana danych zmienia około połowy bitów skrótu, jak pokazuje rysunek 1. |
| **Odporność na kolizje** | Nie można znaleźć dwóch różnych danych o tym samym skrócie. |

Skrótu nie da się odwrócić, ale nie czyni go to skrytką na sekrety: jeśli dane wejściowe można zgadnąć, atakujący po prostu haszuje kolejne propozycje, aż któraś się zgodzi.

**Kolizje to słaby punkt starych funkcji skrótu.** Ponieważ skróty mają skończoną długość, kolizje istnieją; dobra funkcja skrótu sprawia, że ich znalezienie jest niewykonalne. **MD5** (Message Digest 5) jest złamany pod względem kolizji od 2004 roku, a w 2008 roku atakujący użyli go do sfałszowania certyfikatu urzędu certyfikacji. **SHA-1** doczekał się pierwszej publicznej kolizji w 2017 roku (atak „SHAttered”), po którym pojawiły się praktyczne kolizje z wybranym prefiksem. Nie używaj MD5 ani SHA-1 do niczego, gdzie atakujący mógłby wybrać dane wejściowe: podpisów, certyfikatów, sprawdzania integralności. Używaj **SHA-256**, SHA-512 lub SHA-3 (FIPS 202).

Do czego służą skróty: do sprawdzania, czy plik nie został uszkodzony lub zmieniony (`sha256sum`), do identyfikowania treści oraz jako element składowy MAC-ów, podpisów i przechowywania haseł. Do czego **nie** służą: do udowadniania, kto stworzył plik. Jeśli atakujący może zmienić plik, może zmienić też opublikowany obok niego skrót. Autentyczność wymaga klucza; zobaczysz to w części o podpisach.

> [!CHECK]
> Pobierasz plik i jego skrót SHA-256 z tej samej strony internetowej, a oba się zgadzają. Co to dowodzi?
>
> - [ ] Plik opublikował prawdziwy dostawca oprogramowania
> - [ ] Plik nie zawiera złośliwego oprogramowania
> - [x] Plik dotarł nienaruszony, ale tylko wtedy, gdy sam skrót pochodził ze źródła, którego atakujący nie mógł zmienić
> - [ ] Plik jest zaszyfrowany
>
> Zgodny skrót pokazuje, że bajty są tymi, które poddano haszowaniu. Nie mówi nic o tym, kto je poddał haszowaniu, więc atakujący kontrolujący stronę może podmienić jedno i drugie. Lukę tę zamyka podpis.

### Przechowywanie haseł
Najczęstszy błąd ze skrótami to stosowanie ich do haseł w niewłaściwy sposób. Serwis musi sprawdzić logowanie bez możliwości odczytania hasła. To brzmi jak zadanie dla skrótu, ale **zwykły** skrót nie wystarcza, ponieważ **ludzie wybierają hasła łatwe do odgadnięcia**, a **skróty liczą się szybko**.

Trzy sposoby przechowywania hasła, od najgorszego do najlepszego:

| Metoda | Co może zrobić atakujący, który ma bazę danych |
|---|---|
| **Zwykły tekst** lub **szyfrowanie odwracalne** | Odczytać od razu wszystkie hasła. Szyfrowanie zawodzi tutaj, bo klucz musi leżeć na tym samym serwerze co dane; kto kradnie jedno, kradnie oba. |
| **Zwykły szybki skrót** (`SHA-256(password)`) | Haszować miliony popularnych haseł na sekundę i porównywać. Identyczne hasła dają identyczne skróty, więc jedna wstępnie obliczona tablica, zwana **tablicą tęczową** (ang. rainbow table), łamie je wszystkie. |
| **Skrót z solą i wolną funkcją** | Atakować każde konto osobno, a każda próba kosztuje realny czas i pamięć. |

![Dwa panele porównujące przechowywanie haseł. Po lewej zwykły szybki skrót, oznaczony „nie”: alice i bob mają to samo hasło hunter2 i oba są zapisane jako SHA-256 f52fbd32b2b3b86f..., czyli ta sama wartość, więc jedna wstępnie obliczona tablica łamie każde konto, które jej używa, a GPU sprawdza miliardy prób na sekundę. Po prawej sól plus wolny skrót, oznaczony „tak”: alice ma sól a1b2c3d4e5f60718 i zapisany skrót PBKDF2 0fc70abb0f92eda5..., bob ma sól 0f1e2d3c4b5a6978 i zapisany skrót db5d5209b5f16934..., po 600 000 rund, więc to samo hasło daje różne skróty, a każda próba jest wolna i kosztowna.](../../../assets/diagrams/crypto-password-storage.pl.svg)

*Rysunek 2. Losowa sól sprawia, że takie same hasła wyglądają inaczej; wolna funkcja sprawia, że każda próba jest kosztowna.*

Problem naprawiają dwa składniki:
- **Sól** (ang. salt) to losowa wartość, unikalna dla każdego hasła, zapisana obok skrótu. Nie jest tajna. Jej zadaniem jest sprawić, by `SHA-256(hunter2)` był inny dla każdego użytkownika, przez co wstępnie obliczone tablice stają się bezużyteczne, a atakujący musi łamać konta jedno po drugim.
- **Wolna, regulowana funkcja**, zwana **funkcją skrótu haseł** lub funkcją wyprowadzania klucza (ang. key-derivation function, KDF), powtarza obliczenia (a w najlepszych także zajmuje pamięć), przez co jedna próba trwa milisekundy zamiast nanosekund. Prawowite logowania ponoszą ten koszt raz; atakujący ponosi go miliardy razy.

Używaj jednej z tych funkcji, w takiej kolejności preferencji:

| Funkcja | Uwagi |
|---|---|
| **Argon2id** | Wymaga dużo pamięci (ang. memory-hard; potrzebuje dużo RAM, przez co GPU są mniej skuteczne). Opisana w RFC 9106. Pierwszy wybór dla nowych systemów. |
| **scrypt** | Wymaga dużo pamięci (RFC 7914). Dobra alternatywa. |
| **bcrypt** | Stara i szeroko wspierana. Używa tylko 4 KB pamięci i ignoruje wszystko po pierwszych 72 bajtach hasła. |
| **PBKDF2** | Nie wymaga dużo pamięci, ale jest zatwierdzona dla modułów z walidacją FIPS 140 (RFC 8018). Potrzebuje wysokiej liczby iteracji. |

Parametry (liczba iteracji, pamięć) muszą rosnąć wraz z szybkością sprzętu. Bierz je z aktualnego [OWASP Password Storage Cheat Sheet](https://cheatsheetseries.owasp.org/cheatsheets/Password_Storage_Cheat_Sheet.html), a nie z tej lekcji. Na przykład w chwili pisania OWASP sugeruje 600 000 iteracji dla PBKDF2 z HMAC-SHA-256, czyli wartość z rysunku 2.

Nie piszesz tego kodu od zera. Użyj funkcji haszowania haseł ze swojego frameworka lub z utrzymywanej biblioteki; generuje ona sól i zapisuje sól oraz parametry w jednym ciągu znaków.

> [!NOTE]
> **Pieprz** (ang. pepper) to dodatkowa tajna wartość, dodawana do każdego hasła przed haszowaniem i przechowywana **poza** bazą danych (na przykład w menedżerze sekretów). Pomaga, gdy wycieka tylko baza danych. Nie zastępuje soli ani wolnej funkcji.

> [!CHECK]
> Dlaczego `SHA-256(password)` to kiepski sposób przechowywania haseł, mimo że SHA-256 jest silną funkcją skrótu?
>
> - [ ] SHA-256 można odwrócić, mając dość czasu
> - [ ] Skróty SHA-256 są zbyt krótkie, by były unikalne
> - [x] Jest bardzo szybki i bez soli, więc atakujący mogą sprawdzać miliardy prób i używać jednej tablicy dla każdego konta
> - [ ] SHA-256 potrafi haszować tylko słowa o długości co najmniej 12 znaków
>
> SHA-256 zaprojektowano tak, by był szybki. W przypadku haseł potrzebne jest coś przeciwnego: sól i celowo wolna funkcja, taka jak Argon2id.

### Szyfrowanie symetryczne
**Szyfrowanie symetryczne** używa **jednego tajnego klucza** do zamykania i otwierania. Działa jak klucz do domu: ten sam klucz otwiera i zamyka drzwi. Standardem jest **Advanced Encryption Standard (AES)**, FIPS 197. Działa na 128-bitowych blokach, z kluczem o długości 128, 192 lub 256 bitów. AES jest szybki, często wbudowany w procesor, a nie jest znany żaden praktyczny atak na niego. AES-256 uważa się też za bezpieczny wobec przyszłych komputerów kwantowych (patrz koniec tej części).

Sam szyfr obsługuje tylko jeden blok. **Tryb pracy** (ang. mode of operation) określa, jak obsłużyć całą wiadomość, a tryb ma takie samo znaczenie jak szyfr:

| Tryb | Co warto wiedzieć |
|---|---|
| **ECB** | Ten sam blok tekstu jawnego daje ten sam blok szyfrogramu, więc wzory prześwitują. Nigdy go nie używaj. |
| **CBC** | Ukrywa wzory, ale **nie daje integralności**: atakujący może odwrócić bity w szyfrogramie, a odszyfrowanie po prostu zwróci zmienione dane. Pokazuje to laboratorium. |
| **GCM** (Galois/Counter Mode) | Szyfruje **i** uwierzytelnia. Manipulacja zostaje wykryta, a odszyfrowanie kończy się błędem. Zdefiniowany w NIST SP 800-38D. |

GCM to tryb **szyfrowania uwierzytelnionego z danymi powiązanymi** (ang. authenticated encryption with associated data, AEAD). Preferuj AEAD: **AES-GCM** lub **ChaCha20-Poly1305** (RFC 8439), który jest szybki na urządzeniach bez sprzętowej obsługi AES. W GCM obowiązują dwie zasady: używaj **nonce** (liczby użytej jeden raz), która **nigdy nie powtarza się z tym samym kluczem**, i zostaw jej generowanie bibliotece.

Szyfrowanie symetryczne ma jedną dużą wadę, **problem dystrybucji kluczy**: obie strony muszą już dzielić klucz. Gdyby dało się bezpiecznie przesłać klucz, dałoby się w ten sam sposób przesłać wiadomość. Rozwiązuje to kryptografia asymetryczna.

> [!NOTE]
> Komputer kwantowy uruchamiający algorytm Grovera mniej więcej zmniejszyłby o połowę efektywną siłę klucza symetrycznego, więc AES-256 pozostaje bezpieczny z zapasem. Zagrożone są algorytmy klucza publicznego; patrz „Kryptografia postkwantowa” poniżej.

### Szyfrowanie asymetryczne
Kryptografia **asymetryczna** (czyli **z kluczem publicznym**) używa **pary kluczy**: **klucza publicznego**, który udostępniasz wszystkim, i **klucza prywatnego**, który ma tylko właściciel. Oba są powiązane matematycznie, a znajomość klucza publicznego nie pozwala wyprowadzić prywatnego. Pomyśl o skrzynce pocztowej z wrzutką: każdy może wrzucić list (użyć klucza publicznego), ale otworzyć ją może tylko właściciel z kluczem (kluczem prywatnym).

![Dwa panele. Szyfrowanie symetryczne z AES: Alice i Bob mają ten sam tajny klucz K, a Alice wysyła szyfrogram do Boba; jest szybkie i służy do głównej masy danych, ale problemem jest to, jak obie strony bezpiecznie zdobywają K. Szyfrowanie asymetryczne z RSA lub krzywymi eliptycznymi: Alice ma klucz publiczny Boba, Bob ma klucz prywatny, a Alice wysyła szyfrogram do Boba; klucz publiczny można udostępniać otwarcie, ale jest wolniejsze, więc służy do wymiany kluczy i podpisów.](../../../assets/diagrams/crypto-symmetric-asymmetric.pl.svg)

*Rysunek 3. Symetryczne: jeden wspólny klucz, szybkie, trudne do rozdania. Asymetryczne: para kluczy, wolniejsze, łatwe do rozdania.*

Rodziny, z którymi się spotkasz:

| Rodzina | Przykłady | Uwagi |
|---|---|---|
| **RSA** (Rivest–Shamir–Adleman) | RSA-2048, RSA-3072 | Opiera się na rozkładzie dużych liczb na czynniki. Klucze są duże. Dziś co najmniej 2048 bitów. |
| **Kryptografia krzywych eliptycznych (ECC)** | P-256, Ed25519, X25519 | Opiera się na matematyce krzywych. Znacznie mniejsze klucze przy tej samej sile: 256-bitowy klucz krzywej odpowiada w przybliżeniu RSA-3072. Preferowana w nowych systemach. |

Kryptografia asymetryczna wykonuje trzy zadania:
- **Wymiana kluczy.** Dwie strony, które nigdy się nie spotkały, uzgadniają wspólny sekret przez otwartą sieć. Robią to **Diffie-Hellman (DH)** i jego wersja na krzywych eliptycznych **ECDH**, na przykład z krzywą X25519 (RFC 7748). Używanie świeżych kluczy przy każdej wymianie nazywa się **efemerycznym**, co zapisuje się jako ECDHE.
- **Podpisy cyfrowe.** Podpisuje się kluczem prywatnym, a weryfikuje kluczem publicznym (następna część).
- **Szyfrowanie małych danych**, na przykład szyfrowanie klucza algorytmem RSA. Dziś jest to rzadkie: protokoły wolą wymianę kluczy.

Operacje asymetryczne są znacznie wolniejsze niż AES, więc nigdy nie służą do szyfrowania dużych ilości danych. Prawdziwe protokoły **łączą** oba rodzaje, jak zobaczysz w części „Jak to działa”.

> [!CHECK]
> Alice chce wysłać Bobowi tajną wiadomość za pomocą szyfrowania asymetrycznego. Którego klucza używa Alice do zaszyfrowania, a którego Bob do odszyfrowania?
>
> - [ ] Alice używa własnego klucza prywatnego; Bob używa jej klucza publicznego
> - [ ] Alice używa własnego klucza publicznego; Bob używa jej klucza prywatnego
> - [x] Alice używa klucza publicznego Boba; Bob używa własnego klucza prywatnego
> - [ ] Oboje używają tego samego wspólnego klucza
>
> Każdy może zaszyfrować kluczem publicznym Boba, ale odszyfrować może tylko klucz prywatny Boba, który nigdy go nie opuszcza. Ostatnia opcja to szyfrowanie symetryczne.

### MAC-i i podpisy cyfrowe
Szyfrowanie ukrywa treść; nie dowodzi, kto ją napisał ani że nie została zmieniona. Robią to dwa narzędzia.

**Kod uwierzytelnienia wiadomości** (ang. message authentication code, MAC) to skrót zmieszany ze **wspólnym tajnym kluczem**. Najpopularniejszy jest **HMAC** (MAC oparty na skrócie, RFC 2104). Nadawca dołącza znacznik; odbiorca oblicza go ponownie tym samym kluczem. Zgodność dowodzi, że wiadomość nie została zmieniona i pochodzi od kogoś, kto ma klucz. Ale klucz mają **obie** strony, więc każda mogła wytworzyć znacznik: MAC nie może dowieść osobie trzeciej, kto go wytworzył.

**Podpis cyfrowy** używa **pary kluczy**. Podpisujący oblicza skrót wiadomości, a następnie podpisuje go **kluczem prywatnym**. Każdy, kto ma **klucz publiczny**, może go zweryfikować. Podpis mógł wytworzyć tylko posiadacz klucza prywatnego, a podpis przestaje być poprawny, jeśli zmieni się choć jeden bajt wiadomości.

![U góry podpisujący, który ma klucz prywatny, w czterech krokach: wiadomość; haszowanie jej do skrótu SHA-256; podpisanie skrótu kluczem prywatnym; podpis wysyłany razem z wiadomością. Strzałka z podpisem „wiadomość + podpis + klucz publiczny” prowadzi do weryfikującego, który ma klucz publiczny, w czterech krokach: odebranie wiadomości i podpisu; haszowanie wiadomości tą samą funkcją skrótu; sprawdzenie podpisu kluczem publicznym; wynik to poprawny podpis albo niepowodzenie weryfikacji.](../../../assets/diagrams/crypto-sign-verify.pl.svg)

*Rysunek 4. Klucz prywatny podpisuje, klucz publiczny weryfikuje; zmiana wiadomości lub podpisu powoduje niepowodzenie weryfikacji.*

| | Skrót | MAC (HMAC) | Podpis cyfrowy |
|---|---|---|---|
| Klucz | brak | jeden wspólny sekret | para kluczy |
| Integralność | tak (jeśli skrótowi można ufać) | tak | tak |
| Autentyczność | nie | tak, wobec drugiego posiadacza klucza | tak, wobec każdego |
| Niezaprzeczalność | nie | nie | tak |
| Szybkość | najszybszy | szybki | wolniejszy |

> [!NOTE]
> Rysunek 4 pokazuje klasyczny przebieg dla RSA lub ECDSA. Ed25519, algorytm używany w laboratorium, haszuje wiadomość w ramach własnego algorytmu, więc podajesz mu plik bezpośrednio. Idea jest ta sama.

Niezaprzeczalność ma ograniczenie: podpis dowodzi, że użyto **klucza prywatnego**, a nie że zrobiła to **osoba**. Jeśli klucz skradziono lub udostępniono, dowód jest słaby.

Podpisy są wszędzie: w aktualizacjach oprogramowania, repozytoriach pakietów, podpisanych commitach Git, poczcie, dokumentach, a przede wszystkim w **certyfikatach**.

> [!CHECK]
> Dwa serwery mają wspólny tajny klucz i podpisują wysyłane do siebie wiadomości za pomocą HMAC. Później serwer A twierdzi, że nigdy nie wysłał pewnej wiadomości. Czy serwer B może przed sądem udowodnić, że wysłał ją A?
>
> - [ ] Tak, bo klucz zna tylko A
> - [x] Nie, bo B zna ten sam klucz i mógł sam wytworzyć znacznik
> - [ ] Tak, bo HMAC zapewnia niezaprzeczalność
> - [ ] Tak, ale tylko jeśli wiadomość była też zaszyfrowana
>
> MAC używa jednego wspólnego klucza, więc nie odróżni dwóch jego posiadaczy. Niezaprzeczalność wymaga podpisu, w którym klucz prywatny ma tylko jedna strona.

### Certyfikaty i łańcuch zaufania
Kryptografia klucza publicznego ma lukę: skąd wiadomo, że klucz publiczny naprawdę należy do `www.example.com`, a nie do atakującego pośrodku? Odpowiedzią jest **certyfikat**: podpisane oświadczenie, które mówi „ten klucz publiczny należy do tej nazwy”. Standardowy format to **X.509**, opisany dla Internetu w RFC 5280.

Główne pola certyfikatu X.509:

| Pole | Co zawiera |
|---|---|
| **Subject** (podmiot) | Dla kogo jest certyfikat (nazwa, często strona internetowa). |
| **Subject Alternative Name (SAN)** | Lista nazw, dla których certyfikat jest ważny, na przykład `example.com` i `*.example.com`. Przeglądarki sprawdzają SAN, a nie starsze „Common Name”. |
| **Issuer** (wystawca) | Kto go podpisał: **urząd certyfikacji (CA, ang. certificate authority)**. |
| **Validity** (ważność) | Daty „Not Before” i „Not After”. |
| **Public key** (klucz publiczny) | Klucz publiczny podmiotu i jego algorytm. |
| **Serial number** (numer seryjny) | Unikalny dla wystawcy; służy do unieważnienia certyfikatu. |
| **Extensions** (rozszerzenia) | **Basic Constraints** (czy to CA?), **Key Usage**, Extended Key Usage (na przykład „TLS server”) i inne. |
| **Signature** (podpis) | Podpis wystawcy nad wszystkim powyżej. |

CA to organizacja, której ufa się w sprawdzaniu, kto prosi o certyfikat, i w jego podpisywaniu. Przeglądarki i systemy operacyjne nie ufają jednemu CA dla całej sieci. Dostarczają **magazyn zaufanych certyfikatów głównych** (ang. root store): listę około stu certyfikatów **głównych CA** (root CA), którym ufają. Klucz główny jest zbyt cenny, by używać go na co dzień, więc urząd główny podpisuje kilka **pośrednich CA** (intermediate), a pośrednie podpisują **certyfikat końcowy** (leaf) strony internetowej. To jest **łańcuch certyfikatów**.

![Trzy karty połączone strzałkami z podpisem „podpisuje”. Example Root CA: samopodpisany, o długiej ważności około 20 lat, przechowywany offline, w magazynie zaufanych certyfikatów, wewnątrz strefy „Zaufane przez urządzenie”. Podpisuje Example Issuing CA, pośredni urząd o ważności około 10 lat, który podpisuje certyfikaty stron i jest wysyłany przez serwer. Ten podpisuje certyfikat końcowy dla www.example.com, z SAN www.example.com, ważny 90 dni, z kluczem publicznym EC P-256. Poniżej cztery kontrole przeglądarki: nazwa zgadza się z SAN; dzisiejsza data mieści się w datach ważności; każdy podpis weryfikuje się aż do urzędu głównego; urząd główny jest w magazynie zaufanych certyfikatów. Wszystkie nazwy są zmyślone.](../../../assets/diagrams/crypto-certificate-chain.pl.svg)

*Rysunek 5. Serwer wysyła certyfikat końcowy i pośredni; przeglądarka ma już certyfikat główny. Zaufanie płynie od certyfikatu głównego w dół.*

Przeglądarka akceptuje certyfikat tylko wtedy, gdy spełnione jest **wszystko** z poniższego: nazwa z paska adresu zgadza się z jednym z SAN, dzisiejsza data mieści się w okresie ważności, każdy podpis w łańcuchu się weryfikuje, a łańcuch kończy się certyfikatem głównym, który jest w jej magazynie. Serwer wysyła certyfikat końcowy i pośrednie, ale nie główny, któremu przeglądarka musi już ufać.

Inne rzeczy, które warto wiedzieć:
- Certyfikat **samopodpisany** (ang. self-signed) jest podpisany własnym kluczem. Nadaje się do laboratorium, ale żadna przeglądarka mu nie ufa, dopóki nie dodasz go do magazynu ręcznie.
- Certyfikaty celowo mają krótką żywotność. **Let's Encrypt**, bezpłatne i niedochodowe CA, wystawia certyfikaty automatycznie przez protokół ACME (RFC 8555), a jego certyfikaty są ważne 90 dni w chwili pisania. Maksymalny okres ważności publicznych certyfikatów TLS dopuszczany przez przeglądarki będzie się w najbliższych latach skracał, więc automatyzuj odnawianie.
- Certyfikat można **unieważnić** (na przykład po wycieku klucza) przed wygaśnięciem. Przeglądarki dowiadują się o tym z **list unieważnionych certyfikatów (CRL)** albo przez **Online Certificate Status Protocol (OCSP)**. Unieważnianie trudno uczynić niezawodnym, co jest kolejnym powodem krótkiej żywotności.
- Dzienniki **Certificate Transparency** czynią widocznymi certyfikaty wystawione błędnie, ponieważ CA muszą publikować każdy certyfikat w publicznych dziennikach.

> [!CHECK]
> Przeglądarka otwiera `https://www.example.com`. Otrzymany certyfikat ma w SAN tylko `example.org` i został podpisany przez zaufane CA. Co się dzieje?
>
> - [ ] Strona się ładuje, bo CA jest zaufane
> - [x] Przeglądarka pokazuje ostrzeżenie, bo certyfikat nie jest ważny dla nazwy z paska adresu
> - [ ] Strona się ładuje, ale bez szyfrowania
> - [ ] Przeglądarka prosi CA o zmianę SAN
>
> Poprawny podpis nie wystarcza. Nazwa musi też zgadzać się z jednym z SAN, inaczej każdy z dowolnym ważnym certyfikatem mógłby podszyć się pod dowolną stronę.

### Zarządzanie kluczami i „nie wymyślaj własnej kryptografii”
Silne algorytmy zawodzą, gdy klucze są źle obsługiwane. W praktyce większość porażek kryptograficznych dotyczy kluczy, a nie matematyki.

- **Generuj klucze z właściwego źródła losowości** (kryptograficznie bezpiecznego generatora liczb losowych, CSPRNG) wbudowanego w system operacyjny lub bibliotekę, nigdy za pomocą `rand()`, znacznika czasu ani stałego ciągu znaków.
- **Nigdy nie umieszczaj kluczy ani haseł w kodzie źródłowym, w Git ani na czacie.** Używaj menedżera sekretów lub usługi zarządzania kluczami (KMS). **Sprzętowy moduł bezpieczeństwa** (ang. hardware security module, HSM) przechowuje klucze w sprzęcie odpornym na manipulacje.
- **Ogranicz dostęp** (najmniejsze uprawnienia) i **rejestruj użycie**.
- **Rotuj** klucze według harmonogramu oraz wtedy, gdy odchodzi osoba z dostępem albo podejrzewa się wyciek. Planuj rotację od pierwszego dnia.
- **Twórz kopie zapasowe** kluczy, które chronią dane potrzebne później. Utracony klucz oznacza utracone dane.
- **Trzymaj klucze osobno od danych, które chronią.** Usługi chmurowe robią to przez *szyfrowanie kopertowe* (ang. envelope encryption): klucz danych szyfruje dane, a klucz główny w KMS szyfruje klucz danych.

I najważniejsza zasada: **nie wymyślaj własnej kryptografii.** Wymyślenie algorytmu to praca na lata publicznych przeglądów. Nawet użycie dobrych elementów w zły sposób (zły tryb, powtórzona nonce, brakująca kontrola) je łamie. Używaj dobrze zweryfikowanych bibliotek z bezpiecznymi ustawieniami domyślnymi (na przykład libsodium lub biblioteki TLS swojej platformy), używaj TLS zamiast budować własny protokół i preferuj funkcje wysokiego poziomu zamiast samodzielnego wybierania trybów i nonce.

### Kryptografia postkwantowa
Dostatecznie duży komputer kwantowy mógłby złamać RSA, Diffie-Hellmana i kryptografię krzywych eliptycznych za pomocą algorytmu Shora. Dziś nie istnieje taka maszyna, ale atakujący może **nagrywać zaszyfrowany ruch teraz i odszyfrować go później** („harvest now, decrypt later”, czyli „zbieraj teraz, odszyfruj później”), co ma znaczenie dla danych, które muszą pozostać tajne przez dziesięciolecia. W sierpniu 2024 roku amerykański National Institute of Standards and Technology (NIST) opublikował pierwsze standardy postkwantowe: **FIPS 203 (ML-KEM)** do ustanawiania kluczy oraz **FIPS 204 (ML-DSA)** i **FIPS 205 (SLH-DSA)** do podpisów. Przeglądarki i serwery już używają **hybrydowych** wymian kluczy, które łączą algorytm klasyczny z ML-KEM (na przykład X25519MLKEM768), więc połączenie jest bezpieczne, jeśli wytrzyma którykolwiek z nich. Tę nazwę możesz zobaczyć w wyniku laboratorium.

## Jak to działa
### TLS 1.3: hybryda w działaniu
Gdy otwierasz stronę `https://`, **Transport Layer Security (TLS) 1.3** (RFC 8446) używa każdego narzędzia z tej lekcji. Wolne, elastyczne narzędzia asymetryczne stosuje przy kilku wiadomościach, a potem szybkich narzędzi symetrycznych do całej reszty.

![Cztery ponumerowane kroki. 1: klient wysyła ClientHello z obsługiwanymi szyframi i udziałem klucza X25519 (key share). 2: serwer odpowiada wiadomością ServerHello zawierającą własny udział klucza oraz swój certyfikat i podpis. 3: obie strony wyprowadzają te same klucze sesji ze wspólnego sekretu obliczonego efemerycznym Diffie-Hellmanem (ECDHE), który nigdy nie jest wysyłany przez sieć. 4: dane są szyfrowane za pomocą AES-256-GCM lub ChaCha20-Poly1305. Poniżej dwie etykiety: część asymetryczna, czyli wymiana kluczy i podpis, zajmuje kilka wiadomości; część symetryczna, AES-GCM lub ChaCha20, chroni wszystkie dane.](../../../assets/diagrams/crypto-tls-hybrid.pl.svg)

*Rysunek 6. Kryptografia asymetryczna uzgadnia klucz i dowodzi tożsamości; potem kryptografia symetryczna chroni dane.*

1. **ClientHello.** Przeglądarka wymienia obsługiwane zestawy szyfrów (ang. cipher suites) i wysyła swoją połowę wymiany kluczy (udział klucza, ang. key share, na przykład X25519). Wysyła też nazwę serwera (`example.com`).
2. **ServerHello.** Serwer wybiera zestaw szyfrów i wysyła własny udział klucza. Następnie wysyła swój **łańcuch certyfikatów** i **podpis** wykonany kluczem prywatnym odpowiadającym certyfikatowi. Ten podpis dowodzi, że serwer posiada klucz prywatny, więc certyfikat nie jest tylko skopiowanym plikiem.
3. **Wyprowadzenie kluczy.** Przeglądarka weryfikuje łańcuch (rysunek 5) i podpis. Obie strony łączą własną wartość prywatną z udziałem klucza drugiej strony i otrzymują **ten sam wspólny sekret**, który nigdy nie jest przesyłany. Z niego wyprowadzają klucze sesji.
4. **Zaszyfrowane dane.** Wszystko po wiadomościach hello jest szyfrowane i uwierzytelniane szyfrem AEAD: `TLS_AES_128_GCM_SHA256`, `TLS_AES_256_GCM_SHA384` lub `TLS_CHACHA20_POLY1305_SHA256`.

Ponieważ TLS 1.3 dopuszcza wyłącznie **efemeryczną** wymianę kluczy, zapewnia **poufność przekazywania w przód** (ang. forward secrecy): nowe klucze dla każdego połączenia sprawiają, że późniejsza kradzież długoterminowego klucza serwera nie ujawnia dawnego ruchu.

> [!CHECK]
> Dlaczego w TLS 1.3 cała rozmowa nie jest szyfrowana bezpośrednio za pomocą RSA lub ECDH?
>
> - [ ] Kryptografia asymetryczna jest mniej bezpieczna niż AES
> - [ ] Przeglądarki nie potrafią liczyć matematyki asymetrycznej
> - [x] Operacje asymetryczne są znacznie wolniejsze, więc służą tylko do uzgodnienia klucza i dowiedzenia tożsamości; dane chroni szybki szyfr symetryczny
> - [ ] Serwer nie ma klucza prywatnego
>
> Połączenie obu daje dystrybucję kluczy znaną z kryptografii asymetrycznej i szybkość kryptografii symetrycznej.

## Przykład praktyczny
Publikujesz `report.pdf` dla klientów i chcesz, by mogli wykryć manipulację, nawet jeśli ktoś włamie się na stronę internetową. Przejdź przez to, które narzędzie pasuje do której potrzeby.

**1. Tylko integralność.** Publikujesz skrót SHA-256. Klient uruchamia:

```bash
sha256sum report.pdf
```

i porównuje wynik z opublikowaną wartością. Wychwytuje to uszkodzenia, a manipulację tylko wtedy, gdy skrót leży w miejscu, którego atakujący nie może zmienić (na przykład w innym, zaufanym kanale).

**2. Integralność i autentyczność.** Podpisujesz plik swoim kluczem prywatnym (`openssl pkeyutl -sign …`) i publikujesz `report.pdf.sig` oraz swój **klucz publiczny**, najlepiej innym kanałem lub w certyfikacie. Klient weryfikuje kluczem publicznym. Zhakowana strona nie sfałszuje podpisu bez Twojego klucza prywatnego. Laboratorium robi dokładnie to na pliku tekstowym.

**3. Poufność.** Jeśli raport jest prywatny, zaszyfruj go szyfrem AEAD, takim jak AES-GCM, używając biblioteki, która zarządza nonce. Aby przesłać klucz jednemu klientowi, nie wysyłaj go e-mailem: użyj metody asymetrycznej (jego klucz publiczny) lub kanału, któremu już ufa.

**4. Zaufanie do samego klucza publicznego.** Jeśli klienci nie mogą mieć pewności, że Twój klucz publiczny naprawdę jest Twój, umieść go w certyfikacie podpisanym przez CA, któremu ufają, tak jak robią to strony internetowe.

Schemat: **wybieraj narzędzie według potrzebnej gwarancji**, a nie odwrotnie.

## Typowe błędy
- **Używanie skrótu do autentyczności** — Skrót obok pliku niczego nie dowodzi, jeśli atakujący może zmienić jedno i drugie. Użyj podpisu albo MAC z tajnym kluczem.
- **Szyfrowanie haseł zamiast haszowania** — Zaszyfrowane hasła można odzyskać kluczem. Przechowuj skrót z solą z Argon2id (lub scrypt, bcrypt, PBKDF2).
- **Wybór `SHA-256(password)` lub MD5** — Oba są szybkie i bez soli. Użyj funkcji skrótu haseł.
- **Mylenie kodowania z szyfrowaniem** — Base64 i zapis szesnastkowy niczego nie ukrywają.
- **ECB lub CBC bez uwierzytelniania** — Ujawniają wzory albo pozwalają na cichą modyfikację. Użyj AES-GCM lub ChaCha20-Poly1305.
- **Ponowne użycie nonce z GCM** — Może ujawnić tekst jawny i pozwolić atakującym fałszować wiadomości. Zostaw generowanie nonce bibliotece.
- **Zapisane na stałe klucze i sekrety w Git** — Są kopiowane wszędzie i nie można ich rotować. Użyj menedżera sekretów.
- **Wyłączanie sprawdzania certyfikatów** — Opcje takie jak `curl -k` lub `verify=False` usuwają ochronę TLS. Napraw problem z zaufaniem (dodaj właściwe CA, popraw nazwę).
- **Dopuszczanie do wygaśnięcia certyfikatów** — Zwykle kończy się to awariami. Zautomatyzuj odnawianie i monitoruj daty wygaśnięcia.
- **Wymyślanie własnego algorytmu lub protokołu** — Używaj standardowych, sprawdzonych.

## Kwestie bezpieczeństwa
- **Wybieraj aktualne algorytmy i wycofuj stare.** Unikaj MD5, SHA-1, DES i 3DES, RC4, RSA poniżej 2048 bitów oraz wersji TLS starszych niż 1.2. NIST publikuje wytyczne (na przykład SP 800-131A) dotyczące przejść.
- **Chroń przede wszystkim klucze prywatne.** Wyciek klucza prywatnego pozwala atakującemu podpisywać w Twoim imieniu lub odszyfrowywać ruch. Przechowuj go ze ścisłymi uprawnieniami do pliku (laboratorium ustawia `600`), w KMS lub HSM dla ważnych kluczy, i nigdy go nie udostępniaj.
- **Planuj kompromitację.** Wiedz, jak szybko unieważnić i wymienić certyfikat lub klucz. Krótka żywotność certyfikatów ogranicza okno szkód.
- **Weryfikuj, nie tylko szyfruj.** Szyfrowanie bez uwierzytelniania pozwala atakującym niezauważenie zmieniać dane. Preferuj AEAD i zawsze weryfikuj podpisy oraz łańcuchy certyfikatów.
- **Losowość to zależność.** Słaby generator liczb losowych łamie każdy klucz, który z niego powstał.
- **Hasła są tak bezpieczne, jak ich przechowywanie.** Łącz wolne haszowanie z ograniczaniem liczby prób i uwierzytelnianiem wieloskładnikowym (omówionym w późniejszym module).
- **Kryptografia nie jest pełną obroną.** Nie powstrzymuje phishingu, złośliwego oprogramowania na stacji końcowej ani użytkownika zatwierdzającego zły certyfikat. Chroni dane przesyłane i przechowywane, co jest jedną warstwą obrony w głąb.
- **Etyka i prawo.** Testuj kryptografię wyłącznie na danych i systemach, które należą do Ciebie lub do których testowania masz upoważnienie. Laboratorium odczytuje certyfikat jednej publicznej strony, czyli dokładnie to, co robi każda przeglądarka, i nic więcej.

## Podsumowanie
- Kryptografia daje poufność, integralność, autentyczność i niezaprzeczalność; wybieraj narzędzie do potrzebnej gwarancji.
- Kryptograficzna funkcja skrótu (SHA-256) to jednokierunkowy odcisk o stałym rozmiarze z efektem lawinowym; pokazuje integralność, nie autentyczność. MD5 i SHA-1 są złamane pod względem kolizji.
- Przechowuj hasła z unikalną solą i wolną funkcją wymagającą dużo pamięci, taką jak Argon2id, nigdy ze zwykłym skrótem ani szyfrowaniem odwracalnym.
- Szyfrowanie symetryczne (AES-GCM, ChaCha20-Poly1305) jest szybkie, ale wymaga wspólnego klucza; kryptografia asymetryczna (RSA, krzywe eliptyczne) rozwiązuje dystrybucję kluczy, ale jest wolniejsza. TLS 1.3 używa obu: najpierw ECDHE i podpisu, potem szyfru AEAD.
- Podpis cyfrowy, wykonany kluczem prywatnym i sprawdzany kluczem publicznym, zapewnia integralność, autentyczność i niezaprzeczalność; MAC nie zapewnia niezaprzeczalności.
- Certyfikat X.509 wiąże nazwę (SAN) z kluczem publicznym, a łańcuch od certyfikatu końcowego przez pośrednie do zaufanego głównego pozwala przeglądarce go zweryfikować.
- Nie wymyślaj własnej kryptografii i traktuj zarządzanie kluczami (generowanie, przechowywanie, rotację) jako prawdziwą trudność.

## Słowniczek
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Kryptografia | Nauka o ochronie informacji za pomocą matematyki. |
| Poufność | Dane mogą czytać tylko upoważnione strony. |
| Integralność | Dane nie zostały zmienione niezauważenie. |
| Autentyczność | Dowód, kto stworzył lub wysłał dane. |
| Niezaprzeczalność | Nadawca nie może wiarygodnie wyprzeć się stworzenia czegoś. |
| Zasada Kerckhoffsa | System musi pozostać bezpieczny, nawet jeśli wszystko poza kluczem jest publiczne. |
| Kryptograficzna funkcja skrótu | Funkcja jednokierunkowa, która odwzorowuje dowolne dane wejściowe na skrót o stałym rozmiarze, na przykład SHA-256. |
| Skrót (digest) | Wynik funkcji skrótu o stałym rozmiarze. |
| Efekt lawinowy | Drobna zmiana danych wejściowych zmienia około połowy bitów skrótu. |
| Kolizja | Dwa różne dane wejściowe dające ten sam skrót. |
| Sól (salt) | Losowa wartość dla każdego hasła, zapisana ze skrótem, dzięki której takie same hasła dają różne skróty. |
| Tablica tęczowa (rainbow table) | Wstępnie obliczona tablica skrótów prawdopodobnych haseł. |
| Funkcja wyprowadzania klucza (KDF) | Funkcja, która zamienia hasło lub sekret w klucz albo zapisany skrót; funkcje skrótu haseł są celowo wolne. |
| Argon2id | Funkcja skrótu haseł wymagająca dużo pamięci (RFC 9106). |
| Pieprz (pepper) | Tajna wartość dodawana do haseł i przechowywana poza bazą danych. |
| Szyfrowanie symetryczne | Szyfrowanie, w którym jeden tajny klucz zamyka i otwiera. |
| AES | Advanced Encryption Standard (FIPS 197): standardowy symetryczny szyfr blokowy. |
| Tryb pracy | Metoda stosowania szyfru blokowego do całej wiadomości (ECB, CBC, GCM). |
| AEAD | Szyfrowanie uwierzytelnione z danymi powiązanymi: szyfruje i wykrywa manipulację (AES-GCM, ChaCha20-Poly1305). |
| Nonce | Liczba użyta jeden raz dla danego klucza; jej powtórzenie łamie GCM. |
| Szyfrowanie asymetryczne | Kryptografia z kluczem publicznym i kluczem prywatnym. |
| Klucz publiczny / klucz prywatny | Udostępniana i tajna połowa pary kluczy. |
| RSA | Algorytm klucza publicznego oparty na rozkładzie dużych liczb na czynniki. |
| Kryptografia krzywych eliptycznych (ECC) | Kryptografia klucza publicznego z mniejszymi kluczami, oparta na krzywych eliptycznych (P-256, X25519, Ed25519). |
| ECDHE | Efemeryczny Diffie-Hellman na krzywych eliptycznych: wymiana kluczy ze świeżymi kluczami dla każdego połączenia. |
| Poufność przekazywania w przód (forward secrecy) | Dawny ruch pozostaje tajny, nawet jeśli długoterminowe klucze wyciekną później. |
| MAC / HMAC | Znacznik obliczony z wiadomości i wspólnego tajnego klucza (MAC oparty na skrócie). |
| Podpis cyfrowy | Wartość wytworzona kluczem prywatnym, którą każdy może sprawdzić kluczem publicznym. |
| Certyfikat (X.509) | Podpisane oświadczenie wiążące klucz publiczny z nazwą. |
| SAN | Subject Alternative Name: nazwy, dla których certyfikat jest ważny. |
| Urząd certyfikacji (CA) | Organizacja, której ufa się w wystawianiu certyfikatów. |
| Magazyn zaufanych certyfikatów głównych (root store) | Lista certyfikatów głównych CA, którym ufa urządzenie lub przeglądarka. |
| Łańcuch certyfikatów | Certyfikat końcowy, pośrednie i główny, z których każdy podpisuje następny. |
| Certyfikat samopodpisany | Certyfikat podpisany własnym kluczem, bez CA nad nim. |
| CRL / OCSP | Lista unieważnionych certyfikatów i Online Certificate Status Protocol: sposoby dowiedzenia się, że certyfikat unieważniono. |
| TLS | Transport Layer Security: protokół stojący za HTTPS. |
| KMS / HSM | Usługa zarządzania kluczami i sprzętowy moduł bezpieczeństwa: miejsca do bezpiecznego przechowywania kluczy. |
| Kryptografia postkwantowa | Algorytmy zaprojektowane tak, by wytrzymać komputery kwantowe (ML-KEM, ML-DSA, SLH-DSA). |

## Sprawdź swoją wiedzę
1. Kolega mówi: „szyfrujemy hasła użytkowników za pomocą AES, więc wyciek jest bezpieczny”. Wyjaśnij, co jest nie tak i co zastosować zamiast tego.
2. Dlaczego dwóch użytkowników z hasłem `hunter2` ma różne zapisane wartości, gdy system jest zbudowany poprawnie? Co chroni przed atakującym, który kradnie bazę danych?
3. Musisz przesłać przez Internet 2 GB kopii zapasowej partnerowi, którego nigdy nie spotkano osobiście. Opisz, jakie rodzaje kryptografii połączysz i dlaczego.
4. Czym różni się MAC od podpisu cyfrowego i kiedy ma to znaczenie?
5. Przeglądarka odrzuca certyfikat. Wymień cztery rzeczy, które sprawdziła i które mogły się nie powieść.

## Źródła
- [FIPS 180-4](https://csrc.nist.gov/pubs/fips/180-4/upd1/final) — Secure Hash Standard (SHA-1, SHA-2)
- [FIPS 202](https://csrc.nist.gov/pubs/fips/202/final) — SHA-3 Standard
- [FIPS 197](https://csrc.nist.gov/pubs/fips/197/final) — Advanced Encryption Standard (AES)
- [NIST SP 800-38D](https://csrc.nist.gov/pubs/sp/800/38/d/final) — Galois/Counter Mode (GCM)
- [RFC 9106](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9106) — Argon2 memory-hard function
- [RFC 8018](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8018) — PKCS #5: password-based cryptography (PBKDF2)
- [RFC 7914](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc7914) — The scrypt password-based key derivation function
- [RFC 8439](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8439) — ChaCha20 and Poly1305 for IETF protocols
- [RFC 2104](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc2104) — HMAC
- [RFC 7748](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc7748) i [RFC 8032](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8032) — X25519 i Ed25519
- [RFC 5280](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc5280) — X.509 certificate and CRL profile
- [RFC 8446](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8446) — TLS 1.3
- [RFC 8555](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8555) — ACME (używany przez Let's Encrypt)
- [FIPS 203](https://csrc.nist.gov/pubs/fips/203/final), [FIPS 204](https://csrc.nist.gov/pubs/fips/204/final), [FIPS 205](https://csrc.nist.gov/pubs/fips/205/final) — standardy postkwantowe (ML-KEM, ML-DSA, SLH-DSA), 2024
- [OWASP Password Storage Cheat Sheet](https://cheatsheetseries.owasp.org/cheatsheets/Password_Storage_Cheat_Sheet.html)
