---
title: "Ochrona Twoich urządzeń"
domain: cybersecurity
level: foundations
duration: "30 min"
objectives:
  - Wyjaśnić, dlaczego aktualizacje oprogramowania są ważne, i włączyć aktualizacje automatyczne.
  - Zaplanować kopie zapasowe według zasady 3-2-1 i wyjaśnić, jak chronią przed utratą danych i ransomware.
  - Zabezpieczyć urządzenie blokadą ekranu, szyfrowaniem oraz antywirusem lub wbudowaną ochroną.
  - Ocenić zagrożenia związane z publicznym Wi-Fi i nieznanymi urządzeniami USB oraz wyjaśnić, jak je ograniczyć.
lang: pl
source_hash: d5a1f13b477c
---

# Ochrona Twoich urządzeń

## Dlaczego to ważne
Twój telefon i laptop przechowują więcej, niż myślisz: zdjęcia, wiadomości, zapisane loginy, aplikacje bankowe, pliki służbowe. Utrata któregoś z nich jest uciążliwa. Utrata go przez złodzieja, wirusa lub zepsuty dysk, bez żadnej kopii zapasowej i bez niczego, co chroni zawartość, może być bolesna.

Dobra wiadomość jest taka, że większość ochrony zapewnia kilka nawyków, a Twoje urządzenia mają już większość potrzebnych narzędzi. Na tej lekcji dowiesz się, przed czym chroni każdy nawyk i dlaczego działa. Ćwiczenia pomogą Ci następnie sprawdzić własne urządzenie.

## Cele nauki
- Wyjaśnić, dlaczego aktualizacje oprogramowania są ważne, i włączyć aktualizacje automatyczne.
- Zaplanować kopie zapasowe według zasady 3-2-1 i wyjaśnić, jak chronią przed utratą danych i ransomware.
- Zabezpieczyć urządzenie blokadą ekranu, szyfrowaniem oraz antywirusem lub wbudowaną ochroną.
- Ocenić zagrożenia związane z publicznym Wi-Fi i nieznanymi urządzeniami USB oraz wyjaśnić, jak je ograniczyć.

## Kluczowe pojęcia

### Co jest stawką
Pomyśl o swoim urządzeniu jak o drzwiach wejściowych i szafie na dokumenty w jednym. Mogą pójść źle trzy rzeczy:

- **Utrata urządzenia**: zgubienie, kradzież lub zepsucie. Niebezpieczeństwo to utrata danych i odczytanie ich przez kogoś innego.
- **Utrata kontroli**: złośliwe oprogramowanie, zwane **malware**, dostaje się do środka i szpieguje Cię lub niszczy pliki.
- **Utrata dostępu**: Twoje pliki zostają zablokowane lub usunięte, przez awarię albo przez atakującego.

Pięć nawyków obejmuje prawie wszystko to.

![Pięć kart wokół laptopa, na którym są zdjęcia, wiadomości i pieniądze. Aktualizuj: zamykaj znane luki w systemie, aplikacjach i przeglądarce. Rób kopie zapasowe: miej kopie do odtworzenia, gdy urządzenie zginie lub zostanie zablokowane. Blokuj i szyfruj: blokada ekranu i szyfrowanie chronią prywatność zgubionego urządzenia. Wbudowana ochrona: zostaw ją włączoną i instaluj aplikacje tylko z oficjalnych sklepów. Ostrożne połączenia: uważaj na publiczne Wi-Fi i nieznane pendrive'y USB.](../../../assets/diagrams/devices-habits.pl.svg)

*Rysunek 1. Pięć nawyków chroni urządzenie. Żaden nie wymaga wiedzy eksperckiej.*

### Aktualizacje: zamykanie znanych luk
Oprogramowanie piszą ludzie, więc zawiera błędy. Błąd, który atakujący może wykorzystać, by zrobić coś, czego nie powinien, nazywa się **podatnością** (luką w zabezpieczeniach). Wyobraź sobie zamek, o którym kilka osób odkrywa, że da się go otworzyć spinaczem. Producent projektuje lepszy zamek, a Ty zyskujesz dopiero wtedy, gdy go faktycznie założysz.

To właśnie jest **aktualizacja**: producent naprawia błąd i publikuje poprawkę. Gdy poprawka jest publiczna, pokazuje też atakującym dokładnie, gdzie była stara luka, więc spieszą się, by atakować osoby, które jeszcze nie zaktualizowały. Dlatego szybkie aktualizowanie to najskuteczniejszy nawyk.

![Cztery ponumerowane kroki. 1, znaleziono lukę: błąd w oprogramowaniu pozwala atakującemu zrobić to, czego nie powinien. 2, wychodzi poprawka: producent publikuje aktualizację i opisuje, co naprawia. 3, instalujesz ją: automatyczne aktualizacje robią to za Ciebie, zwykle w nocy. 4, luka jest zamknięta: ataki wykorzystujące tę lukę nie działają już na Twoim urządzeniu. Notatka ostrzega, że dopóki nie zainstalujesz aktualizacji, luka pozostaje otwarta, a atakujący znają ją, gdy tylko poprawka jest publiczna.](../../../assets/diagrams/devices-update-flow.pl.svg)

*Rysunek 2. Luka pozostaje otwarta na Twoim urządzeniu, dopóki nie zainstalujesz aktualizacji.*

Aktualizacje dotyczą dwóch rzeczy:

- **Systemu operacyjnego** (Windows, macOS, Linux, Android, iOS), czyli głównego programu, który uruchamia urządzenie.
- Twoich **aplikacji**, w tym **przeglądarki**, czyli programu, którego używasz do odwiedzania stron internetowych. Przeglądarki przez cały dzień stykają się z niezaufanymi treściami, więc ich aktualizacje bardzo się liczą.

Włącz **aktualizacje automatyczne** dla wszystkiego. Wtedy urządzenie instaluje poprawki za Ciebie, zwykle w nocy, a Ty tylko od czasu do czasu uruchamiasz je ponownie. Ponowne uruchomienie ma znaczenie: wiele aktualizacji zaczyna działać dopiero po restarcie.

Urządzenia nie są aktualizowane w nieskończoność. Po kilku latach producent przestaje publikować poprawki i urządzenie osiąga **koniec wsparcia** (*end of life*). Nowe luki zostają wtedy otwarte na stałe. W przypadku starego telefonu lub komputera, który nie dostaje już aktualizacji, najbezpieczniej jest go wymienić albo przestać używać do bankowości i innych wrażliwych zadań. Zainstalowanie aplikacji „czyszczącej” nie rozwiązuje problemu.

> [!CHECK]
> Dlaczego ważne jest zainstalowanie aktualizacji wkrótce po jej wydaniu?
>
> - [ ] Bo aktualizacje w każdym przypadku przyspieszają urządzenie.
> - [x] Bo poprawka jest publiczna, więc atakujący wiedzą, gdzie była stara luka, i obierają na cel urządzenia, które się nie zaktualizowały.
> - [ ] Bo aktualizacja usuwa całe zainstalowane już złośliwe oprogramowanie.
> - [ ] Bo aktualizacje są dostępne tylko przez kilka dni.
>
> Aktualizacje zamykają znane luki. Mogą przynosić też szybkość lub nowe funkcje, ale to powód związany z bezpieczeństwem sprawia, że są pilne.

### Kopie zapasowe: zasada 3-2-1
**Kopia zapasowa** to kopia Twoich plików przechowywana gdzie indziej, abyś mógł je odzyskać. Pliki znikają z wielu powodów: upuszczony telefon, wylana kawa, skradziony laptop, usunięcie przez pomyłkę albo **ransomware**, czyli złośliwe oprogramowanie, które blokuje Twoje pliki i żąda pieniędzy za ich odblokowanie.

Jedna kopia nie wystarczy, bo miejsce, w którym ją trzymasz, też może zawieść. **Zasada 3-2-1** to prosty sposób planowania:

- **3** kopie danych: oryginał i dwie kopie zapasowe.
- **2** różne rodzaje nośników, na przykład dysk laptopa i dysk zewnętrzny.
- **1** kopia poza domem, w innym miejscu, aby jeden pożar lub włamanie nie zabrał wszystkiego.

![Trzy karty w rzędzie. Kopia 1 to oryginał: Twoje pliki na laptopie lub telefonie. Strzałka z podpisem kopia prowadzi do kopii 2, dysku zewnętrznego, czyli innego rodzaju nośnika, który odłączasz po każdej kopii. Druga strzałka z podpisem kopia prowadzi do kopii 3, kopii w chmurze przechowywanej poza domem. Poniżej trzy etykiety: 3 kopie Twoich danych, 2 rodzaje nośników, 1 kopia poza domem. Notatka mówi, że jeśli ransomware zablokuje laptopa, odłączony dysk i kopia w chmurze są poza jego zasięgiem.](../../../assets/diagrams/devices-321-backup.pl.svg)

*Rysunek 3. Zasada 3-2-1: trzy kopie, dwa rodzaje nośników, jedna poza domem.*

Dwa popularne sposoby tworzenia dodatkowych kopii:

| | Dysk zewnętrzny | Kopia w chmurze |
|---|---|---|
| Czym jest | Mały dysk, który podłączasz | Usługa przechowująca kopie na serwerach dostawcy przez Internet |
| Mocna strona | Szybki, jednorazowa opłata, masz go przy sobie | Automatycznie poza domem; działa w tle |
| Słaba strona | Może zginąć lub zostać skradziony razem z laptopem, jeśli leży obok | Wymaga Internetu; zwykle jest to subskrypcja |

Wiele osób korzysta z obu. Pamiętaj, że „synchronizacja” folderu to nie to samo co kopia zapasowa. Usługa synchronizacji odzwierciedla zmiany, więc usunięty lub zablokowany plik może zostać usunięty lub zablokowany wszędzie. Szukaj usługi, która przechowuje starsze **wersje** Twoich plików.

Dlaczego odłączać dysk? Ransomware blokuje każdy dysk, do którego sięgnie, także podłączony dysk z kopią. Kopia, która przez większość czasu jest **odłączona**, pozostaje poza jego zasięgiem. Wreszcie kopia zapasowa, której nigdy nie sprawdziłeś, to tylko nadzieja. Od czasu do czasu spróbuj **odtworzyć** jeden plik i otworzyć go.

> [!CHECK]
> Ania trzyma zdjęcia na laptopie i na dysku zewnętrznym, który stale jest do niego podłączony. Czego brakuje do zasady 3-2-1?
>
> - [ ] Niczego: dwie kopie wystarczą.
> - [ ] Drugiego laptopa.
> - [x] Trzeciej kopii przechowywanej poza domem (na przykład w chmurze), a dysk powinien być odłączony, gdy nie jest używany.
> - [ ] Hasła na dysku zewnętrznym.
>
> Ma dwie kopie w jednym miejscu, więc pożar, kradzież lub ransomware mogą dosięgnąć obu. Trzecia kopia poza domem i odłączony dysk rozwiązują ten problem.

### Blokada ekranu i szyfrowanie
**Blokada ekranu** to pierwsza bariera: PIN (osobisty numer identyfikacyjny, *personal identification number*), hasło, odcisk palca lub skan twarzy, który powstrzymuje inne osoby przed otwarciem Twojego urządzenia. Używaj PIN-u o co najmniej sześciu cyfrach lub dłuższego hasła i ustaw blokowanie urządzenia po minucie lub dwóch. Unikaj łatwych PIN-ów, takich jak `123456` czy rok urodzenia.

Sama blokada ekranu jest jak zamek w drzwiach wejściowych: zdeterminowany złodziej mógłby wyjąć dysk i odczytać go gdzie indziej. **Szyfrowanie** zamyka tę lukę. Przekształca wszystko, co jest zapisane na urządzeniu, tak że można to odczytać tylko za pomocą klucza, który jest odblokowywany Twoim logowaniem. Bez niego zawartość to nieczytelny szum.

| System | Funkcja szyfrowania | Uwagi |
|---|---|---|
| Windows | Szyfrowanie urządzenia (Device Encryption) lub BitLocker | W nowszych urządzeniach często włączone domyślnie; edycje Home używają szyfrowania urządzenia |
| macOS | FileVault | Wybierasz je podczas konfiguracji lub później w Ustawieniach systemowych |
| Android | Wbudowane | W obecnych wersjach włączone domyślnie, chronione blokadą ekranu |
| iPhone / iPad | Wbudowane | Włącza się po ustawieniu kodu |
| Linux | LUKS (szyfrowanie dysku) | Zwykle wybierane podczas instalacji systemu |

Pamiętaj, co robi, a czego nie robi. Jeśli urządzenie zginie, szyfrowanie chroni prywatność plików. Nie chroni urządzenia odblokowanego i używanego i nie zastępuje kopii zapasowych. Przechowuj **klucz odzyskiwania** (zapasowy kod używany, gdy zapomnisz hasła) w bezpiecznym miejscu, ale nie na samym urządzeniu: jeśli go zgubisz, pliki mogą przepaść na zawsze.

> [!CHECK]
> Złodziej kradnie zaszyfrowany laptop i wyjmuje z niego dysk, by odczytać go na innym komputerze. Co zobaczy?
>
> - [ ] Wszystkie pliki, bo blokada ekranu ma znaczenie tylko na oryginalnym laptopie.
> - [x] Nieczytelne, pomieszane dane, bo klucz jest chroniony Twoim logowaniem.
> - [ ] Tylko zdjęcia.
> - [ ] Twoje hasła jawnym tekstem.
>
> Szyfrowanie chroni same zapisane dane, a nie tylko wejście przez ekran.

### Wbudowana ochrona i oficjalne sklepy
Nie musisz niczego kupować, żeby zacząć. Nowoczesne systemy mają ochronę, która działa w tle:

- **Windows**: Microsoft Defender, w aplikacji Zabezpieczenia Windows.
- **macOS**: Gatekeeper, który sprawdza aplikacje przed uruchomieniem, oraz XProtect, wbudowany skaner złośliwego oprogramowania aktualizowany automatycznie.
- **Android**: Google Play Protect, który skanuje aplikacje ze sklepu Play i z innych źródeł.
- **iPhone / iPad**: aplikacje są sprawdzane przez Apple, zanim pojawią się w App Store, a każda aplikacja działa w własnej ograniczonej przestrzeni.

Zostaw to wszystko włączone. Działa dobrze tylko wtedy, gdy sam system jest zaktualizowany, co jest kolejnym powodem do pierwszego nawyku.

Największe ryzyko to zwykle aplikacje, które instalujesz sam. Oficjalne sklepy (App Store, Google Play, Microsoft Store, Mac App Store) sprawdzają aplikacje i mogą usuwać złe. Instalowanie z przypadkowej strony, z linku w wiadomości albo „darmowej” kopii płatnej aplikacji to sposób, w jaki trafia do nas większość złośliwego oprogramowania. W Linuksie odpowiednikiem jest centrum oprogramowania Twojej dystrybucji.

Bądź podejrzliwy wobec okienek, które mówią: „Twój komputer jest zainfekowany, zainstaluj ten czyścik teraz”. To oszustwa: prawdziwa ochrona nie pojawia się na stronie internetowej.

> [!CHECK]
> Który sposób jest najbezpieczniejszy, aby zdobyć nową aplikację na telefon?
>
> - [ ] Z linku, który znajomy przysłał na czacie.
> - [ ] Z pierwszej strony, która oferuje ją za darmo.
> - [x] Z oficjalnego sklepu telefonu.
> - [ ] Z okienka, które mówi, że Twój telefon jej potrzebuje.
>
> Oficjalne sklepy sprawdzają aplikacje i mogą usuwać szkodliwe, czego przypadkowe pobrania nie zapewniają.

### Publiczne Wi-Fi i nieznane pendrive'y USB
**Publiczne Wi-Fi** to sieć, którą dzielisz z obcymi, na przykład w kawiarni czy na dworcu. Lata temu korzystanie z niej było bardzo ryzykowne. Dziś większość stron i aplikacji używa **HTTPS** (bezpieczny protokół przesyłania hipertekstu, *HyperText Transfer Protocol Secure*, widoczny jako kłódka w przeglądarce), który szyfruje to, co przepływa między Tobą a stroną. Inne osoby w tej samej sieci Wi-Fi nie mogą odczytać Twoich wiadomości ani haseł na stronie z HTTPS.

Pozostałe zagrożenia są inne:

- **Fałszywe hotspoty**: atakujący tworzy sieć o nazwie `Cafe_Free_WiFi` obok prawdziwej. Jeśli się z nią połączysz, cały Twój ruch przechodzi przez jego urządzenie. HTTPS nadal chroni treść, ale może on kierować Cię na fałszywe strony. Zapytaj obsługę o dokładną nazwę sieci.
- **Ustawienia udostępniania**: Twoje urządzenie może pozwalać innym w sieci widzieć je lub jego pliki. Sieci publiczne powinny być ustawione jako „publiczne” (Windows) albo mieć wyłączone udostępnianie.
- **Ignorowane ostrzeżenia**: jeśli przeglądarka ostrzega, że certyfikat strony jest nieprawidłowy, zatrzymaj się.

Prosta zasada: do wrażliwych zadań, takich jak bankowość, używaj raczej danych mobilnych (własnego połączenia telefonu). Do całej reszty publiczne Wi-Fi na zaktualizowanych urządzeniach zwykle wystarcza.

**Pendrive USB** (*Universal Serial Bus*, uniwersalna magistrala szeregowa) to małe urządzenie do przechowywania danych. Pendrive znaleziony na parkingu lub otrzymany pocztą może być pułapką: niektóre udają klawiaturę i wpisują polecenia w chwili podłączenia, a inne mają złośliwe oprogramowanie w plikach. Nigdy nie podłączaj pendrive'a, którego nie znasz. Oddaj go właścicielowi lub, w pracy, zespołowi IT. Używaj własnych pendrive'ów i nie pożyczaj ich nieznanym komputerom.

> [!CHECK]
> Jesteś w sieci Wi-Fi kawiarni i otwierasz stronę swojego banku, która pokazuje kłódkę. Które stwierdzenie jest najtrafniejsze?
>
> - [ ] Każdy w pobliżu może przeczytać Twoje hasło.
> - [ ] Kłódka oznacza, że sieć Wi-Fi jest bezpieczna.
> - [x] HTTPS chroni treść, ale nadal powinieneś sprawdzić, czy połączyłeś się z prawdziwą siecią, a dane mobilne są bezpieczniejszym wyborem do bankowości.
> - [ ] Musisz zainstalować specjalną aplikację, zanim użyjesz jakiejkolwiek strony.
>
> HTTPS szyfruje ruch ze stroną. Pozostałe zagrożenia to fałszywe hotspoty i Twoje własne ustawienia udostępniania.

## Jak to działa
Połączenie nawyków jest jak zamykanie domu na klucz:

1. **Aktualizacje** naprawiają słabe punkty w ścianach.
2. **Blokada ekranu** zamyka drzwi, a **szyfrowanie** czyni zawartość nieczytelną, jeśli ktoś się włamie.
3. **Wbudowana ochrona** to system alarmowy, a oficjalne sklepy to zaufane firmy kurierskie.
4. **Kopie zapasowe** to ubezpieczenie: jeśli wszystko inne zawiedzie, odbudowujesz z kopii.
5. **Ostrożne połączenia** to Twój własny osąd, kogo wpuszczasz.

Jeśli urządzenie zginie, działaj szybko. Systemy mają funkcję **znajdowania urządzenia** (Find My w Apple, Find Hub w Androidzie, Find my device w Windows), którą trzeba włączyć wcześniej. Pokazuje urządzenie na mapie, może je zablokować i zdalnie wymazać. Wymaż je, jeśli nie możesz go odzyskać, a potem zmień hasła ważnych kont. Dzięki kopii zapasowej tracisz tylko urządzenie.

## Przykład praktyczny
Marta ma laptop i telefon. Jej przegląd:

| Obszar | Jej wynik | Jej działanie |
|---|---|---|
| Aktualizacje | Telefon zaktualizowany; restart laptopa oczekuje od tygodnia | Uruchomić laptop ponownie i sprawdzić, czy aktualizacje automatyczne są włączone |
| Blokada ekranu | 4-cyfrowy PIN w telefonie | Zmienić na 6 cyfr |
| Szyfrowanie | Laptop zaszyfrowany, telefon zaszyfrowany | Zapisać klucz odzyskiwania na papierze i trzymać w domu |
| Kopie zapasowe | Zdjęcia tylko w telefonie | Dodać kopię w chmurze i dysk zewnętrzny, 3-2-1 |
| Wi-Fi | Używa Wi-Fi w kawiarni do bankowości | Używać danych mobilnych do bankowości |

Każda poprawka zajmuje kilka minut. Razem eliminują najbardziej prawdopodobne sposoby utraty danych.

## Typowe błędy
- **„Przypomnij jutro”, w nieskończoność.** Odkładane aktualizacje się kumulują. Zezwól na aktualizacje automatyczne i uruchamiaj ponownie co tydzień.
- **Kopia zapasowa na tym samym laptopie.** Jeśli laptop zostanie skradziony, kopia też przepadnie. Trzymaj jedną kopię gdzie indziej.
- **Dysk z kopią zawsze podłączony.** Ransomware może go również zablokować.
- **Zgubienie klucza odzyskiwania.** Zapisz go i trzymaj w bezpiecznym miejscu, z dala od urządzenia.

## Kwestie bezpieczeństwa
W pracy przestrzegaj zasad swojej organizacji i nigdy nie wyłączaj narzędzi bezpieczeństwa zainstalowanych przez zespół IT. Jeśli podejrzewasz złośliwe oprogramowanie, odłącz się od Internetu, nie płać okupu i poproś o pomoc. Zapłata nie gwarantuje, że pliki wrócą.

> [!NOTE]
> Nazwy i położenie menu zmieniają się między wersjami Windows, macOS, Androida i iOS. Ćwiczenia podają aktualne nazwy, ale jeśli ekran wygląda inaczej, wyszukaj w ustawieniach słowo kluczowe (na przykład „szyfrowanie”).

## Podsumowanie
- Aktualizacje zamykają znane luki; włącz aktualizacje automatyczne dla systemu, aplikacji i przeglądarki oraz wymień urządzenia, które nie dostają już aktualizacji.
- Stosuj zasadę 3-2-1: trzy kopie, dwa rodzaje nośników, jedna poza domem. Trzymaj jedną kopię odłączoną, bo ransomware blokuje to, do czego sięgnie, i przetestuj odtworzenie.
- Używaj blokady ekranu i szyfrowania, aby zgubione urządzenie pozostało prywatne; trzymaj klucz odzyskiwania w bezpiecznym miejscu.
- Zostaw włączoną wbudowaną ochronę i instaluj aplikacje tylko z oficjalnych sklepów.
- HTTPS chroni większość ruchu w publicznym Wi-Fi; uważaj na fałszywe hotspoty i używaj danych mobilnych do wrażliwych zadań. Nigdy nie podłączaj nieznanych pendrive'ów USB.

## Słowniczek
| Termin | Definicja |
|---|---|
| malware | Złośliwe oprogramowanie, które Cię szpieguje, niszczy pliki lub przejmuje kontrolę nad urządzeniem. |
| podatność | Błąd w oprogramowaniu, który atakujący może wykorzystać, by zrobić coś, czego nie powinien. |
| aktualizacja | Nowa wersja oprogramowania, często publikowana w celu naprawy podatności. |
| system operacyjny | Główny program, który uruchamia urządzenie, taki jak Windows, macOS, Linux, Android lub iOS. |
| przeglądarka | Program, którego używasz do odwiedzania stron internetowych. |
| aktualizacje automatyczne | Ustawienie, które pozwala urządzeniu samodzielnie pobierać i instalować aktualizacje. |
| koniec wsparcia (end of life) | Moment, w którym producent przestaje publikować poprawki dla produktu. |
| kopia zapasowa | Kopia Twoich plików przechowywana gdzie indziej, abyś mógł je odtworzyć. |
| ransomware | Malware, które blokuje Twoje pliki i żąda pieniędzy za ich odblokowanie. |
| zasada 3-2-1 | Miej 3 kopie danych, na 2 rodzajach nośników, z 1 kopią poza domem. |
| wersja | Wcześniejszy zapisany stan pliku, który usługa kopii zapasowych może przywrócić. |
| odtworzyć | Skopiować pliki z powrotem z kopii zapasowej. |
| blokada ekranu | PIN, hasło, odcisk palca lub skan twarzy chroniący urządzenie pozostawione bez nadzoru. |
| szyfrowanie | Przekształcanie danych tak, by można je było odczytać tylko właściwym kluczem. |
| klucz odzyskiwania | Zapasowy kod, który odblokowuje zaszyfrowane dane, gdy zapomnisz hasła. |
| HTTPS | Bezpieczna forma przeglądania stron, widoczna jako kłódka, szyfrująca ruch między Tobą a stroną. |
| publiczne Wi-Fi | Sieć bezprzewodowa dzielona z obcymi, na przykład w kawiarni czy na dworcu. |
| hotspot | Urządzenie lub miejsce oferujące sieć Wi-Fi. |
| pendrive USB | Małe przenośne urządzenie do przechowywania danych, które podłącza się do komputera. |

## Sprawdź swoją wiedzę
1. Który z pięciu nawyków najbardziej by Ci pomógł, gdy ostatnio coś poszło nie tak z jednym z Twoich urządzeń, i który jest dziś najsłabszy na Twoich urządzeniach?
2. Gdzie są teraz przechowywane Twoje najcenniejsze pliki? Ile istnieje kopii i gdzie?
3. Nieznajomy podaje Ci pendrive'a USB. Co robisz?

## Źródła
- [CISA: Secure our world](https://www.cisa.gov/secure-our-world)
- [NCSC (UK): Cyber Aware](https://www.ncsc.gov.uk/cyberaware/home)
- [Microsoft: Device encryption in Windows](https://support.microsoft.com/en-us/windows/device-encryption-in-windows-cf7e2b6f-3e70-4882-9532-18633605b7df)
- [Apple: Protect data on your Mac with FileVault](https://support.apple.com/guide/mac-help/protect-data-on-your-mac-with-filevault-mh11785/mac)
